آسیب شناسی و تأثیر «گاگریو»های تجاری بر ادب و فرهنگ اصیل بختیاری)

(آسیب شناسی و تأثیر «گاگریو»های تجاری بر ادب و فرهنگ اصیل بختیاری)

نوشتاری از:رجبعلی‌کاوسی‌قافی

برای بررسی این موضوع ، اول باید چارچوب ها را روشن کنیم و بعد به پیامدهای آن بیندیشیم.

گاگریو اصیل چیست؟

«گاگریو» (واژه‌ای از ریشه‌ی «گاگریو»/«گُریوه» به معنای گریه و مویه) یکی از کهن‌ترین قالب‌های عاطفی‑آوایی فرهنگ بختیاری است؛ نوعی سوگ‌سروده که در آن حزن و اندوه، نه فقط با کلام، بلکه با ریزه‌کاری‌های ملودیک، تلفظ، گذرهای صوتی و هم‌آوایی جمعیِ نوحه‌گران منتقل می‌شود.

این نوع سوگ سروده ،

شعرِ آن برگرفته از کهن‌الگوهای ترانه‌های بختیاری و ابیات سینه‌به‌سینه است که خویشاوندی سبکی با دوبیتی‌ها دارد.

اجرای آن از اصول موسیقی آوازی قوم (رفت‌وآمد مقامی، کشش‌ها، لایه‌بندی صدای مرد و زن) پیروی می‌کند.

کارکردش آیینی و جمعی است؛ هم گسستِ عاطفی سوگ را می‌گرداند و هم همبستگی خانواده و ایل را بازسازی می‌کند.

اما ، آنچه که ما امروزه می بینیم ، را می توان «گاگریوهای سردست و درآمدزای امروزی» نامید، در واقع یک فرایند کالایی‌ساز سوگ است؛ یعنی تبدیل امر مقدس و آیینی به کالای قابل فروش و با این مشخصه‌ها خود را به نمایش گذاشته می شود.

الف: اشعار ضعیف و بی‌سند که هیچ نسبتی با دیوانِ ادب شفاهی بختیاری ندارد.

ب: نادیده گرفتن اصول اجرایی این قالب (از جمله سبکِ خوانندگی و تکنیک‌های آوازی)، و جایگزینی آن با کلیشه‌های تخیلی و غلوآمیز.

ج: القاب ناروا به متوفی (عنوان‌هایی مانند «سردار»، «میرزا»، «عرش اعلا» ، شاهنامه خوان ، مجلس آرا، سفره کش، صیاد و سوارکار و خیراندیش و… که نه با شأن واقعی او سازگار است و نه با آداب اخلاقیِ سوگ که در آن، صدق و تواضع اصل است) همخوانی دارد.

د: انگیزه‌ی صرفاً اقتصادی و نمایشی، یعنی بهره‌برداری از روز و ساعاتِ بی‌دفاعِ سوگواران.

این آسیب ها در چهار سطح اثر می‌گذارند.

۱) سطح ادبی و زبانی:

متلاشی شدن الگوهای شعری

ادبیات شفاهی بختیاری سخت‌گیرانه‌است و قافیه، وزن و تصویر را «امانتِ نسل‌ها» می‌داند.

وقتی شعرهای سست و آشفته‌ی وزن، پرتکرارترین نمونه‌ی شنیده‌شده در مجالس شوند ، حافظه‌ی زبانی قوم به تدریج از ابیات ناب تهی و با جمله‌های کلیشه‌ای انباشته می‌شود.

نسل جوان ممکن است «نمونه‌ی رایج» را الگو بداند و دیگر به سراغ شاعرانِ بختیاری یا ادبیات محلی نرود.

چون شعرِ مراسمِ سوگ، پرتکرارترین خوراک شنیداری از فرهنگ قومی است، سقوط کیفیت آن، سقوط معیار ادبیِ کل جامعه‌ی بختیاری را تسریع می‌کند.

۲) سطح موسیقایی:

زدودن روح اجرایی گاگریو

گاگریو اصیل قواعد شنیداری خاص خود را دارد؛ از جمله نوعِ تنفس، لرزش صدا، چرخیدن جمله‌های آوازی و هم‌صدایی. اجراگران تجاری که این اصول را نمی‌دانند، عملاً قالبی بی‌جان و تخت از آن ارائه می‌دهند.

در نتیجه ، نابودیِ «احساس منزل» (مقام/ملودی شناختی) که شنونده با آن حزنِ معتبر را می‌شناسد؛ رقم می خورد.

جایگزینیِ سوگِِ واقعی با سوگِ برانگیخته‌ی نمایشی که به جای تسلی، تحریک عواطفِ سطحی‌تر می‌کند.

۳) سطح اخلاقی و آیینی:

آسیب به حرمت سوگ و صادقانه بودن آن

القاب ناروا، اصل «صدق» در سوگ را می‌شکنند؛ در فرهنگ بختیاری، متوفی را همان‌گونه که بود باید یاد کرد، نه آن‌گونه که بازارِ مجلس می‌پسندد.

سوءاستفاده از «سادگی و احساس پاک» سوگواران مهم‌ترین خیانت است؛ چون صاحبان عزا و خانواده‌هایی که در غمِ عزیزشان فرصت سنجش ندارند، هزینه‌ی سنگین می‌پردازند برای نمایشی که حتی ارتباط واقعی با مناسک ندارد.

این همان «بهره‌برداری از حزن» است که اخلاقِ عام (و حتماً اخلاقِ قبیله‌ای) آن را ناپسند می‌داند.

در بلندمدت، این رفتار اعتمادِ مردم به برگزارکنندگان و حتی به خودِ آیین را می‌سوزاند.

۴) سطح هویتی و فرهنگی:

تحریف چهره‌ی فرهنگ به نسل‌ها.

چون گاگریو نمادِ هویتی بختیاری است، تحریفش یعنی تولید یک «بختیاریِ جعلی» برای مصرف داخلی و بیرونی؛ تصویری که نه مناسک واقعی را نشان می‌دهد و نه ادب آن را.

نسل‌های جدید، فرهنگ اصیل را با این چهره‌ی تحریف‌شده می‌شناسند؛ و این فاصله‌ی با ریشه ایجاد می‌کند، نه نزدیکی با آن.

در پایان باید عرض کنم ، نکته‌ی مهم این است که «گاگریو تجاری» لزوماً از جنس گاگریو اصیل نیست، بلکه پوششی است بر سنخِ دیگری از اجرا. مشکل، در خودِ وجودِ نوحه‌خوان و مداح نیست؛ مشکل در شکستنِ سه رکن فرهنگ بختیاری است:

صدقِ عاطفی، اصالتِ ادبی‑موسیقایی، و تواضعِ آیینی.

هر جا این سه رکن حفظ شوند، حتی یک اجرای ساده نیز «گاگریو» است؛ و هر جا شکسته شوند، حتی با بهترین امکانات، نمایش است نه سوگ.

#رجبعلی‌کاوسی‌قافی