پیشنهاد راهبردی ساماندهی ورودی کلانشهر اهواز؛ مطالعه موردی محور زرگان

پیشنهاد راهبردی ساماندهی ورودی کلانشهر اهواز؛ مطالعه موردی محور زرگان

از بی نظمی تا توسعه، فرصتی برای بازتعریف عدالت شهری

سید آرمان شیرمردی؛مسئله ساماندهی ورودی اهواز در محور زرگان فراتر از یک معضل ترافیکی است و به بحرانی چندلایه (معیشتی، اقتصادی، کالبدی، اجتماعی) بدل شده است. تجربه بازارچه نیمه‌تمام، برخوردهای انتظامی مقطعی و وعده‌های عمل‌نشده، بی‌اعتمادی مردم را افزایش داده است. دستفروشی پدیده‌ای جهانی است؛ کشورهای موفق به جای حذف آن، به ساماندهی هوشمندانه، مشارکتی و همراه با تأمین زیرساخت‌های معیشتی روی آورده‌اند. حل این مسئله تنها از عهده شهرداری برنمی‌آید؛ شهر خوب را شهروند خوب می‌سازد و موفقیت در گرو همکاری مردم، کسبه، رسانه‌ها و دستگاه‌های اجرایی، قضایی و انتظامی است.

تحلیل چهارلایه مسئله

لایه اول، معیشت و اشتغال: خرده‌فروشان ثابت محلی (میوه، سبزی، خرما، برنج، زغال، ماهی و…) فاقد هرگونه پوشش حمایتی یا شغل جایگزین هستند و فروش روزانه تنها منبع درآمدشان است.

لایه دوم، اقتصاد و رقابت: مردم به دلیل مدیریت هزینه‌های زندگی، ناگزیر از خرده‌فروشان محلی خرید می‌کنند؛ زیرا حذف هزینه‌هایی چون اجاره و مالیات، کالا را ارزان‌تر کرده و مزیت قیمتی ایجاد نموده است. این مزیت، مشتریان دائمی جذب کرده و رقابت نابرابری با واحدهای صنفی قانونی رقم زده است.

لایه سوم، کالبد و فضا: فقدان پیاده‌رو استاندارد، نیمه‌تمام ماندن بازارچه زرگان، و حضور بی‌ضابطه وانت‌ها و تعمیرکاران، چهره آشفته و زشتی به ورودی شهر داده است. این آشفتگی کالبدی، نه تنها منظر شهری را تخریب کرده، بلکه حس ناامنی و بی نظمی را به مسافران و شهروندان منتقل می‌کند.

لایه چهارم، روان و اجتماع: احساس محرومیت از سهم ثروت‌های ملی و تجربه طرح‌های نیمه‌کاره، مقاومت اجتماعی ایجاد کرده است. دو نیروگاه بزرگ رامین و زرگان در همین محدوده، سال‌هاست که آلودگی به جای گذاشته‌اند، اما مردم بهره‌ای از آنها نبرده‌اند. این نارضایتی عمیق، هرگونه اقدام ساماندهی را بدون مشارکت مردمی محکوم به شکست می‌کند.

مسئولیت اجتماعی و توانمندسازی

با وجود کمبود بودجه شهرداری اهواز، صنایع بزرگ استان – به ویژه نیروگاه‌های رامین و زرگان، شرکت‌های نفت، گاز و فولاد ….با استناد به اصل مسئولیت اجتماعی، منابع مالی لازم را در اختیار صندوق توسعه محلی قرار می‌دهند. این صندوق سه مأموریت دارد: تأمین مالی زیباسازی و فضای سبز ورودی شهر؛ برگزاری دوره‌های مهارت‌آموزی کوتاه‌مدت با همکاری فنی و حرفه‌ای؛ و انعقاد تفاهمنامه با صنایع برای اولویت استخدام یا واگذاری قراردادهای خدماتی به تعاونی‌های تشکیل‌شده توسط خرده‌فروشان سابق. برای متقاضیان کارآفرینی نیز وام قرض‌الحسنه و فضای فروش در بازارچه تکمیل‌شده زرگان با تخفیف ویژه اعطا می‌شود. از سوی دیگر، این طرح برای شهرداری نیز درآمدزایی پایدار به همراه خواهد داشت.

مدل اجرایی (سه گروه، سه راهکار)

۱. خرده‌فروشان ثابت محلی:

کیوسک‌های ثابت با طراحی هماهنگ با فرهنگ بومی خوزستان، دقیقاً در همان نقاط استقرار فعلی جایگزین سازه‌های ناهمگون می‌شوند. هزینه ساخت به صورت اقساط بلندمدت و بدون بهره واگذار می‌شود و پس از پایان اقساط، کیوسک به مالکیت کامل فرد درمی‌آید. بازارچه نیمه‌تمام زرگان نیز تکمیل و با اجاره نمادین مدت معین و امکان تأمین کالا به قیمت عمده از میدان میوه و تره‌بار، به عنوان مقصد ارتقا ارائه می‌گردد. شهرداری با عقد قرارداد با میدان میوه و تره‌بار، تضمین می‌کند که خرده‌فروشان همچنان بتوانند کالا را با قیمت عمده خریداری کنند تا مزیت قیمتی برای مردم حفظ شود.

۲. وانت‌های کنار جاده‌ای:

شهرداری با همکاری صنایع، کانکس سیار بوم‌شو را با اقساط بلندمدت و بدون بهره واگذار می‌کند. پهنه مشخصی در انتهای محدوده خطی زرگان برای استقرار ساعتی و رایگان آنها در ساعات اوج خرید تعیین می‌شود. استقرار در خارج از این پهنه و نصب هرگونه تخته تبلیغاتی ثابت ممنوع و مشمول جریمه است.

۳. تعمیرکاران صنفی مستقر:

بر اساس الگوی موفق شهرک صنفی فولادشهر اصفهان (که با مشارکت شهرداری و شرکت فولاد مبارکه محقق شد)، سایتی با وسعت مناسب در مسیر جاده اصلی احداث می‌شود. تعمیرکاران با اجاره نمادین و بلندمدت به آنجا منتقل می‌شوند و واحدهای مقاوم پس از اتمام مهلت قانونی جمع‌آوری می‌گردند.

در تمام این مراحل، شهرداری هرگز نباید خط‌کشی جداگانه برای توقف خودروها ایجاد کند. فضای سواره‌رو فقط برای عبور است و توقف دوبله خودروها توسط دوربین‌های پلاک‌خوان ثبت و جریمه می‌شود.

ساختار مدیریتی، نقش مردم و صندوق توسعه محلی

کارگروه ساماندهی به ریاست استاندار ویژه خوزستان و دبیری شهرداری اهواز و با عضویت دستگاه‌های مرتبط (راهنمایی و رانندگی، دادگستری، تعاون، کار و رفاه اجتماعی)، نمایندگان نیروگاه‌ها و صنایع تشکیل می‌شود. مردم موظفند فقط از کیوسک‌های استاندارد یا بازارچه خرید کنند و صداوسیما با پخش تجارب موفق، جمله شهر خوب را شهروند خوب می‌سازد را نهادینه می‌کند.

صندوق توسعه محلی با هدف تأمین مالی شفاف، زیر نظر همین کارگروه و با دبیری شهرداری اهواز فعالیت می‌کند. اعضای صندوق شامل استانداری، شهرداری، صنایع بزرگ، دادگستری و اداره کل تعاون هستند. منابع حاصل از مسئولیت اجتماعی صنایع فقط برای طرح‌های محدوده زرگان هزینه می‌شود. گزارش پیشرفت اجرا و هزینه‌ها به صورت ادواری در وب‌سایت استانداری منتشر می‌گردد و نمایندگان مردم در شورای محلی حق سؤال، اعتراض و ارائه پیشنهاد دارند.

چشم‌انداز پیش رو

اجرای این بسته یکپارچه برای خرده‌فروشان ثابت، وانت‌های کنار جاده‌ای و تعمیرکاران پیش‌بینی می‌شود. همزمان با اتمام مراحل ساماندهی، پروژه زیباسازی و طراحی المان‌های هویتی با الهام از فرهنگ، تاریخ، ایثار و تنوع اقوام خوزستان اجرا خواهد شد تا ورودی زرگان به یک دروازه افتخارآمیز و چشم نواز برای کلانشهر اهواز تبدیل گردد. انتظار می‌رود با تحقق این طرح، ضمن ساماندهی معیشت خرده‌فروشان، ارزش املاک منطقه افزایش یافته و چهره ورودی شهر به مقصدی مطلوب برای شهروندان و گردشگران بدل شود. لازم به ذکر است پس از اجرای موفق این طرح، سایر ورودی‌های کلانشهر اهواز نیز با رویکرد مشابه ساماندهی خواهند شد.