سمپوزیوم فولاد ۱۴۰۵؛ روایت تحول در فولاد خوزستان از بازسازی ظرفیت تولید تا حرکت به سوی فولاد سبز و ارزش‌آفرینی فناورانه

در واقع، پیام محوری حضور فولاد خوزستان در سمپوزیوم امسال را می‌توان حرکت از تولیدمحوری صرف به سمت ارزش‌آفرینی مبتنی بر فناوری و دانش دانست.

۱. بازگشت از بحران؛ نمایش تاب‌آوری عملیاتی فولاد خوزستان

یکی از مهم‌ترین محورهای خبری سمپوزیوم، تشریح روند بازسازی و بازگشت فولاد خوزستان به مدار تولید پس از حملات هفتم فروردین‌ماه بود.

محمد نیکوکار، قائم‌مقام مدیرعامل در امور بهره‌برداری، در تشریح ابعاد خسارت اعلام کرد که در جریان جنگ ۴۰ روزه، تمامی کوره‌های واحد احیا مورد اصابت قرار گرفتند؛ به‌طوری‌که دو کوره به‌طور کامل فروریخت و چهار کوره دیگر نیز آسیب جدی دیدند.

با وجود گستردگی خسارات، روند بازسازی و راه‌اندازی مجدد واحدها با سرعت قابل توجهی دنبال شد. بر اساس گزارش ارائه‌شده، نخستین واحد تولیدی تنها ۲۵ روز پس از حمله به مدار بازگشت و ظرفیت تولید شرکت مجدداً به چهار میلیون تن رسید. همچنین ۸۸ درصد ظرفیت واحدهای آهن اسفنجی در مدار تولید قرار گرفت.

این بخش از گزارش‌های سمپوزیوم، تصویری از توان فنی، تجربه عملیاتی و ظرفیت بازسازی فولاد خوزستان ارائه می‌کند؛ موضوعی که اهمیت آن تنها در بازگشت تولید خلاصه نمی‌شود، بلکه به حفظ جایگاه شرکت در زنجیره تأمین فولاد کشور نیز ارتباط دارد.

۲. فدنس؛ تبدیل پسماند فولادی به محصولی راهبردی برای صنعت نفت

یکی از دستاوردهای قابل توجه فولاد خوزستان در این رویداد، معرفی محصول فناورانه «فدنس» (FeDense) بود؛ محصولی که نمونه‌ای از پیوند دانش فنی صنعت فولاد با نیازهای راهبردی صنعت نفت به شمار می‌رود.

فدنس، پودر وزن‌افزای سیمان حفاری چاه‌های نفت است که با استفاده از پسماندهای فولادی و دانش فنی متخصصان داخلی توسعه یافته است. این محصول با افزایش وزن مخصوص دوغاب سیمان حفاری، در تثبیت شرایط چاه‌های عمیق نفتی کاربرد دارد.

نکته مهم در این دستاورد، عبور از مرحله آزمایشگاهی و ورود به عرصه تولید نیمه‌صنعتی است. مسیر توسعه محصول از نمونه‌های چندگرمی آزمایشگاهی آغاز شده و به تولید حدود ۱۵۰ تن رسیده است. همچنین این محصول در اختیار شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب قرار گرفته و در سه حلقه چاه نفت، در شرایط واقعی عملیاتی، مورد استفاده و ارزیابی قرار گرفته است.

اهمیت این دستاورد را می‌توان در سه حوزه خلاصه کرد:

• تبدیل پسماند صنعتی به محصول دارای ارزش افزوده؛

• کاهش وابستگی به محصولات و فناوری‌های وارداتی؛

• ایجاد ارتباط اقتصادی و فناورانه میان صنعت فولاد و نفت.

فدنس نشان می‌دهد که ظرفیت‌های فولاد خوزستان می‌تواند فراتر از تولید محصولات متعارف فولادی، در توسعه فناوری‌های مورد نیاز سایر صنایع کشور نیز نقش‌آفرین باشد.

۳. ثبات انرژی و صادرات؛ دو مطالبه راهبردی مدیریت فولاد خوزستان

امین ابراهیمی، مدیرعامل فولاد خوزستان، در جریان سمپوزیوم بر یکی از اساسی‌ترین چالش‌های صنعت فولاد کشور، یعنی ناپایداری سیاست‌های انرژی تأکید کرد.

از نگاه مدیریت این شرکت، توسعه صنعت فولاد بدون برخورداری از سیاست‌های قابل پیش‌بینی در حوزه تأمین انرژی، امکان برنامه‌ریزی بلندمدت و سرمایه‌گذاری پایدار را با محدودیت مواجه می‌کند.

محدودیت‌های انرژی، پیامدهای جنگ و دشواری‌های صادراتی از جمله موضوعاتی بودند که مدیرعامل فولاد خوزستان به آن‌ها اشاره کرد. وی همچنین بر اهمیت هوش مصنوعی، پایش هوشمند خطوط تولید و بهینه‌سازی مصرف انرژی برای افزایش بهره‌وری تأکید داشت.

در بخش دیگری از مباحث اقتصادی، موضوع صادرات فولاد مورد توجه قرار گرفت. ابراهیمی با اشاره به تولید سالانه حدود ۳۲ میلیون تن فولاد در کشور و مصرف داخلی نزدیک به ۱۶ میلیون تن، بر ضرورت بازنگری در راهبرد صادراتی تأکید کرد.

نکته مهم در این دیدگاه، تغییر نگاه از افزایش صرف تناژ صادرات به سمت افزایش ارزش اقتصادی محصولات است. انتخاب میان صادرات مواد اولیه، شمش و محصولات نهایی باید بر اساس مزیت اقتصادی هر حلقه از زنجیره فولاد صورت گیرد.

چندنرخی بودن ارز، تفاوت سازوکارهای بازگشت ارز و محدودیت‌های حمل‌ونقل نیز از جمله عواملی هستند که بر رقابت‌پذیری صادرات تأثیر می‌گذارند.

این دو محور نشان می‌دهد که توسعه فولاد خوزستان علاوه بر توان داخلی و ظرفیت تولید، به محیط سیاست‌گذاری اقتصادی، امنیت انرژی و دسترسی به بازارهای صادراتی وابسته است.

۴. هوش مصنوعی و فولاد سبز؛ جهت‌گیری فناورانه برای آینده صنعت

یکی از برجسته‌ترین موضوعات سمپوزیوم، تأکید بر استفاده از فناوری‌های نوین برای حرکت به سمت تولید هوشمند و کاهش اثرات زیست‌محیطی بود.

مدیرعامل فولاد خوزستان، هوش مصنوعی، مدیریت هوشمند داده‌ها و فناوری دوقلوی دیجیتال را از ابزارهای مهم تحول در صنعت فولاد معرفی کرد.

در این رویکرد، فناوری صرفاً ابزاری برای افزایش سرعت تولید نیست؛ بلکه می‌تواند در مدیریت مصرف انرژی، کاهش آلایندگی، پیش‌بینی شرایط عملیاتی و ارتقای کیفیت تصمیم‌گیری نقش داشته باشد.

همچنین توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر و تبدیل محصولات جانبی به محصولات دارای ارزش افزوده، در کنار اقتصاد چرخشی، از محورهای راهبردی مطرح‌شده برای توسعه پایدار صنعت فولاد بود.

اهمیت این رویکرد در آن است که رقابت آینده صنعت فولاد تنها بر اساس ظرفیت اسمی و میزان تولید تعیین نمی‌شود؛ بلکه میزان مصرف انرژی، شدت انتشار کربن، بهره‌وری منابع و توان انطباق با استانداردهای زیست‌محیطی نیز در جایگاه رقابتی شرکت‌ها اثرگذار خواهد بود.

۵. پنج‌گانه تحول؛ پیوند پژوهش، مهندسی ارزش و سرمایه انسانی

یکی از بخش‌های قابل توجه حضور فولاد خوزستان در سمپوزیوم، ارائه مجموعه‌ای از پژوهش‌های کاربردی بود که نشان می‌داد تحول صنعتی تنها با خرید تجهیزات و توسعه خطوط تولید محقق نمی‌شود؛ بلکه به اصلاح نظام تصمیم‌گیری، مشارکت کارکنان و توسعه دانش سازمانی نیز نیاز دارد.

در این چارچوب، چند محور پژوهشی مورد توجه قرار گرفت:

الف) شاخص مهندسی ارزش EBSI

امین خوش‌صفت، پژوهشگر فولاد خوزستان، شاخص کمی و بومی‌سازی‌شده EBSI را برای ارزیابی و اولویت‌بندی پیشنهادهای کارکنان معرفی کرد.

این شاخص با ترکیب معیارهای فنی، اقتصادی و راهبردی، به سازمان کمک می‌کند پیشنهادها را بر اساس میزان ارزش‌آفرینی ارزیابی کند. هدف این مدل، جلوگیری از هدررفت منابع و هدایت سرمایه فکری کارکنان به سمت پروژه‌های دارای اثربخشی بیشتر است.

ب) نقشه راه تعالی فرهنگ سازمانی

مولود امیری، رئیس مطالعات و انسجام استراتژیک منابع انسانی فولاد خوزستان، پژوهشی با بررسی ۱۱ مؤلفه فرهنگی ارائه کرد.

این مدل بر سه رویکرد «سخت‌افزار فرهنگی، نرم‌افزار فرهنگی و روان‌افزار فرهنگی» استوار است و هدف آن نهادینه‌سازی فرهنگ حفاظت از محیط زیست و تقویت زمینه‌های حرکت به سوی فولاد سبز است.

ج) فناوری نانو و افزایش دوام تجهیزات

مهدی مهرانیان، در پژوهشی تخصصی، تأثیر نانوذرات کاربید سیلیسیوم و اکسید سریم را بر خواص پوشش کامپوزیتی نیکل ـ کبالت بررسی کرد.

این پوشش با روش آبکاری الکتریکی روی فولاد کربنی A516 ایجاد شده است. اهمیت این پژوهش در ظرفیت فناوری نانو برای بهبود خواص پوشش‌های صنعتی و افزایش مقاومت و دوام تجهیزات در شرایط کاری دشوار است.

مجموع این پژوهش‌ها نشان می‌دهد فولاد خوزستان در کنار موضوعات کلان تولید و انرژی، به دنبال توسعه ابزارهای مدیریتی و فنی برای بهبود عملکرد در سطح سازمان نیز هست.

۶. مدیریت هوشمند انرژی؛ پژوهشی برای کاهش هزینه و انتشار کربن

از دیگر دستاوردهای علمی ارائه‌شده در سمپوزیوم، پژوهش محققان شرکت تافکو از گروه فولاد خوزستان درباره زمان‌بندی هوشمند کوره‌های قوس الکتریکی بود.

علی پارسایی‌کیا و مهندس سید سجاد آل‌محمد در پژوهشی با عنوان «زمان‌بندی هوشمند کوره قوس الکتریکی با رویکرد آگاه از کربن و بهینه‌سازی تکاملی»، از الگوریتم MOGWO-LS برای ارائه یک مدل بهینه‌سازی استفاده کردند.

این مدل با در نظر گرفتن نوسانات شبکه برق، میزان مصرف انرژی و انتشار کربن، به دنبال تنظیم هوشمند زمان‌بندی فعالیت کوره‌هاست.

اهمیت چنین پژوهشی برای صنعت فولاد کشور از آن جهت است که مصرف انرژی یکی از مؤلفه‌های مهم هزینه تولید و رقابت‌پذیری محسوب می‌شود. استفاده از مدل‌های هوشمند می‌تواند زمینه تصمیم‌گیری دقیق‌تر در زمان‌بندی تولید و مدیریت بار مصرفی را فراهم کند.

البته باید توجه داشت که نتایج گزارش‌شده در این پژوهش بر مبنای شبیه‌سازی است و ارزیابی میزان صرفه‌جویی واقعی آن، نیازمند اجرای صنعتی و سنجش نتایج در شرایط عملیاتی است.

۷. سیاست‌های کربنی اروپا؛ چالش جدید صادرات فولاد ایران

یکی از موضوعات مهم و آینده‌نگرانه مطرح‌شده در سمپوزیوم، بررسی تأثیر سازوکار تعدیل کربن مرزی اتحادیه اروپا (CBAM) بر رقابت‌پذیری صادرات فولاد ایران بود.

شیما نامی در پژوهشی با استفاده از چارچوب سناریومحور تکنواقتصادی، اثر هزینه‌های انتشار کربن بر قیمت صادراتی، حاشیه سود و مزیت رقابتی بیلت فولادی ایران را بررسی کرد.

این موضوع از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ زیرا بازارهای جهانی به‌تدریج علاوه بر کیفیت و قیمت محصول، میزان انتشار کربن در فرآیند تولید را نیز در ارزیابی محصولات صنعتی مورد توجه قرار می‌دهند.

بنابراین، حرکت به سمت تولید کم‌کربن برای شرکت‌های فولادی ایران تنها یک انتخاب زیست‌محیطی نیست؛ بلکه می‌تواند به یکی از الزامات حفظ بازارهای صادراتی تبدیل شود.

از این منظر، ارتباط میان پژوهش‌های هوش مصنوعی، مدیریت انرژی، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر و مطالعات سیاست‌های کربنی اروپا کاملاً معنادار است. این محورها اجزای یک راهبرد مشترک برای حفظ رقابت‌پذیری فولاد ایران در بازارهای آینده هستند.

۸. تفاهم‌نامه فولاد شادگان و تافکو؛ گامی در جهت تجاری‌سازی پژوهش‌ها

یکی از خروجی‌های اجرایی سمپوزیوم در سومین روز برگزاری، امضای تفاهم‌نامه همکاری میان شرکت صنعت فولاد شادگان و شرکت توسعه اقتصادی پایدار فراگیر (تافکو)، از شرکت‌های زیرمجموعه گروه فولاد خوزستان، بود.

این تفاهم‌نامه با هدف توسعه همکاری‌های پژوهشی و تجاری، تقویت فعالیت‌های تحقیق و توسعه و فراهم‌سازی زمینه تجاری‌سازی دستاوردهای فناورانه منعقد شد.

بر اساس مفاد آن، دو شرکت در زمینه‌های زیر همکاری خواهند کرد:

• طراحی و اجرای پروژه‌های مشترک تحقیق و توسعه؛

• ساخت نمونه‌های اولیه محصولات و فناوری‌ها؛

• آزمایش و ارزیابی محصولات؛

• توسعه دانش فنی و شناسایی نیازهای صنعتی؛

• اجرای طرح‌های نوآورانه متناسب با نیازهای عملیاتی.

این تفاهم‌نامه را می‌توان یکی از مهم‌ترین نتایج اجرایی حضور گروه فولاد خوزستان در سمپوزیوم دانست؛ زیرا ارتباط میان پژوهش و صنعت زمانی به ارزش اقتصادی تبدیل می‌شود که از مرحله ارائه مقاله و ایده عبور کرده و به تولید محصول، رفع نیاز صنعتی و تجاری‌سازی منجر شود.

۹. جمع‌بندی تحلیلی؛ سمپوزیوم ۱۴۰۵ چه تصویری از آینده فولاد خوزستان ارائه کرد؟

مرور مجموعه گزارش‌های این رویداد نشان می‌دهد حضور فولاد خوزستان در بیست‌وهشتمین سمپوزیوم پژوهشگران صنعت فولاد کشور را می‌توان در پنج محور اصلی تحلیل کرد:

از ارائه مقاله تا خلق ارزش؛ مرحله مهم‌تر پس از سمپوزیوم

با وجود دستاوردهای مطرح‌شده، ارزش واقعی حضور در چنین رویدادهایی زمانی مشخص می‌شود که نتایج پژوهش‌ها به شاخص‌های قابل اندازه‌گیری در عملکرد شرکت تبدیل شوند.

در این زمینه چند موضوع اهمیت ویژه دارد:

• میزان تبدیل پژوهش‌های ارائه‌شده به پروژه‌های اجرایی و صنعتی؛

• میزان کاهش مصرف انرژی و هزینه تولید از طریق راهکارهای هوشمند؛

• نتایج عملیاتی و اقتصادی استفاده از محصول فدنس؛

• میزان توسعه محصولات دارای ارزش افزوده بالاتر در سبد صادراتی؛

• سهم فناوری‌های نوین در کاهش آلایندگی و مصرف منابع؛

• میزان مشارکت کارکنان در اجرای نظام مهندسی ارزش و پیشنهادهای بهبود.

به بیان دیگر، سمپوزیوم می‌تواند نقطه شروع یک چرخه جدید در توسعه صنعتی باشد؛ چرخه‌ای که در آن پژوهش، فناوری، سرمایه انسانی و تولید به یکدیگر متصل می‌شوند.

سخن پایانی

بیست‌وهشتمین سمپوزیوم پژوهشگران صنعت فولاد کشور برای فولاد خوزستان فرصتی بود تا در کنار تشریح تجربه بازگشت از یک دوره دشوار عملیاتی، بخشی از برنامه‌ها و ظرفیت‌های فناورانه خود را نیز به نمایش بگذارد.

از بازگشت کوره‌های آسیب‌دیده و معرفی محصول فدنس گرفته تا ارائه مدل‌های هوشمند مدیریت انرژی، پژوهش‌های فناوری نانو، مهندسی ارزش، فرهنگ سازمانی و بررسی الزامات کربنی بازارهای جهانی، همگی نشان‌دهنده گستردگی موضوعاتی هستند که این مجموعه در مسیر تحول صنعتی دنبال می‌کند.

امضای تفاهم‌نامه فولاد شادگان و تافکو نیز نشان داد که توسعه همکاری‌های فناورانه و تجاری‌سازی پژوهش‌ها در کنار ارائه دستاوردهای علمی مورد توجه قرار گرفته است.

آنچه از مجموع این رویداد می‌توان برداشت کرد، تغییر تدریجی نگاه به صنعت فولاد است؛ صنعتی که آینده آن تنها با افزایش ظرفیت تولید تعریف نمی‌شود، بلکه توانایی خلق ارزش افزوده، استفاده از دانش بومی، مدیریت هوشمند انرژی، حفظ محیط زیست و حضور رقابت‌پذیر در بازارهای جهانی، تعیین‌کننده جایگاه آن خواهد بود.

فولاد خوزستان در این سمپوزیوم تلاش کرد نشان دهد که مسیر آینده خود را در پیوند میان تولید، فناوری و توسعه پایدار جست‌وجو می‌کند؛ مسیری که موفقیت نهایی آن به میزان تحقق عملی این دستاوردها در خطوط تولید و نتایج اقتصادی شرکت وابسته خواهد بود.